مارک چیست؟
تاريخچه. پيشينه مارك از اواخر دهه 1950 آغاز ميشود، يعني زماني كه در كتابخانه كنگره امريكا امكان تهيه دادههاي فهرستنويسي به شكل ماشينخوان مورد بررسي قرار گرفت. تلاشهايي كه در اين زمينه انجام شد سرانجام به تهيه فرمت مقدماتي منجر شد كه ماركِ يك نام گرفت. مارك يك، پس از هشت ماه آزمايش در شانزده كتابخانه كه نماينده انواع كتابخانههاي امريكا بودند و با بهرهگيري از همكاري نمايندگان كتابخانه ملي بريتانيا، در ژانويه 1968 با عنوان >فرمت مارك دو:فرمت تبادل دادههاي كتابشناختيانتشار يافت.
نسخه مقدماتي فرمت مارك دو متعلق به كتابخانه ملي بريتانيا، كه كار بر روي آن تقريبآ همزمان با مارك دو كتابخانه كنگره آغاز شده بود، در ژوئن 1968 بانام >طرحهاي خدماتي ركورد مارك منتشر شد. كتاب>خصوصيات مارك دو كتابخانه ملي بريتانيا مدتي بعد، يعني مارس 1969، به چاپ رسيد.
مارك كتابخانه ملي بريتانيا كه بعدها بهنام مارك انگلستان شهرت يافت، از همان آغاز، مسيري جدا از مارك كتابخانه كنگره، كه بعدها بيشتر مارك امريكا ناميده شد، در پيش گرفت. از جمله مهمترين عواملي كه بر اين جدايي تأثير گذاشت، تفاوت ميان ويرايشهاي بريتانيايي و امريكايي قواعد فهرستنويسي انگلوامريكن بود. عامل مهم ديگر، كاربرد متفاوت اين دو مارك بود: مارك امريكا در مرحله نخست، براي تهيه رايانهاي فهرستبرگههاي كتابخانه كنگره بهصورت فهرستگان ملي (ان.يو.سي.) طراحي شد، در حالي كه مارك انگلستان براي توليد رايانهاي كتابشناسي ملي بريتانيا (بي.ان.بي.) ساخته شد.
فرمتهاي ملي كه بعد از اين دو فرمت ساخته شدند هر يك به دلايلي برمبناي يكي از دو فرمت فوق طراحي شدند. مثلا فرمتهاي مارك كانادا در 1974؛ مارك فرانسه، به نام اينترمارك ، در 1974؛ و مارك اسپانيايي؛ بهنام ايبرمارك، در 1976؛ از جمله فرمتهايي بودند كه بر پايه مارك امريكا ساخته شدند. از سوي ديگر، مارك استراليا در 1973؛ مارك تايلند در 1976؛ مارك ايتاليا، به نام آنا مارك ، در 1977؛ و مارك سنگاپور، بهنام سينگ مارك، در 1979 از فرمتهايي بودند كه برپايه مارك انگلستان ساخته شدند.
هنگامي كه در 1977 فرمت مارك جهاني بهنام يونيمارك، بهعنوان راه حلي براي مشكل فرمتهاي متفاوت (كه امكان تبادل رايانهاي دادهها را دشوار ساخته بودند) توسط مهار جهاني كتابشناختي و برنامه مارك بينالمللي ايفلا پديد آمد، تحولي در ساخت فرمتهاي مارك ايجاد شد. با پيدايش يوني مارك، شماري از فرمتهاي بعدي به سوي اين مارك نوين گرايش يافتند. فرمتهايي مانند مارك افريقاي جنوبي، بهنام سامارك،در 1980؛ مارك ژاپن در 1981؛ مارك تايوان، به نام مارك چيني ، در 1981؛ و مارك كرواسي در 1989، جزء نخستين فرمتهايي بودند كه برپايه يونيمارك طراحي شدند. كشورهاي ديگر از جمله ايتاليا، فرانسه، هند، و يونان نيز بهزودي به اين گروه پيوستند. آمار نشان ميدهد كه تا 1994، بيست كشور بهطرق گوناگون از فرمت يوني مارك استفاده ميكردهاند. تا 1999 نيز، حداقل 51 مؤسسه در 41 كشور، براي پردازش يا تبادل دادهها از يونيمارك استفاده ميكردند.
اكنون دو گرايش در روند توليد ماركها بهچشم ميخورد: گرايش اول، طراحي فرمتهاي ملي برمبناي يكي از دو فرمت يونيمارك و مارك امريكا؛ زيرا مارك انگلستان، بهدلايلي، از اين نقطهنظر كمتر مورداستفاده قرار ميگيرد. گرايش دوم، روند روبهافزايش تلاش براي يكسانسازي هرچه بيشتر فرمتهاست؛ زيرا هرچه تفاوتهاي موجود ميان فرمتهاي مختلف كمتر شود امكان تبادل رايانهاي دادههاي فهرستنويسي و كتابشناختي بيشتر ميشود. از جمله اين تلاشها ميتوان به ديدار نمايندگاني از كتابخانه كنگره امريكا و كتابخانه بريتانيا در 1994 اشاره كرد كه با هدف هماهنگسازي و سادهسازي دو فرمت مارك امريكا و مارك انگلستان، در راستاي افزايش سازگاري ميان دو فرمت، انجام گرفت.
مارك ايران. نخستين بررسيها بر روي فرمت مارك ايران را نگارنده در قالب رساله دكتراي خود در 1946 انجام داد و در آن فرمت يونيمارك بهعنوان مبناي گسترش مارك ايران پيشنهاد شد .
كتابخانه ملي ايران سه سال پس از آغاز فهرستنويسي رايانهاي در 1376 طرحي را در مورد "مارك ايران" به شوراي پژوهشهاي علمي كشور پيشنهاد كرد. كتابخانه ملي در فروردين 1377 كميته ملي مارك ايران را تشكيل داد و مارك جهاني را براي ايران برگزيد و آن را با نيازهاي فهرستنويسي كتابهاي فارسي و عربي برمبناي تجربيات كتابخانه ملي منطبق كرد. مارك ايران فرمتي است براي ذخيره، بازيابي، و تبادل اطلاعات كتابشناختي كه برمبناي استانداردهاي
بينالمللي توصيف كتابشناسي (آي.اس.بي.دي.) و با درنظر گرفتن ويژگيهاي فهرستنويسي فارسي بر اساس فرمت يوني مارك طراحي شده است.
دستنامه مارك ايران بهعنوان نخستين تجربه كتابخانه ملي فقط براي تكنگاشتها تهيه شده است و پيايندها، مواد ديداري و شنيداري، مواد جغرافيايي، و فايلهاي رايانهاي را دربرنميگيرد.
من محمد رضا خداپرست کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی هستم